• Cursus filosofie | Moderne Levenskunst met Joep Dohmen

    Waarom levenskunst vandaag voor iedereen zo belangrijk is .

     

    Door Joep Dohmen

     

    In deze verwarrende dagen van 2017 denk ik regelmatig aan het gezegde van de grote schrijver en dichter Jorg Luis Borges: “de tijden zijn nooit goed geweest.” Dat is Argentijnse scepsis om ons eraan te herinneren dat er altijd weer donkere dagen in de geschiedenis van de mensheid zullen komen en dat je daar dan klaar voor moet zijn. Wat we dan nodig hebben is levenskunst! Het is bijvoorbeeld geen toeval dat de levenskunst van de stoïcijnen opkomt telkens als er weer grote onzekerheid is en er rampen en oorlogen dreigen. ‘Weet wat in je macht staat en wat niet”. Als je dat weet, weet je volgens de stoïcijn onmiddellijk wat je te doen staat. Toen Nero langskwam wist Seneca genoeg en sneed zich meteen de aderen door. Maar weten wij West-Europeanen die geboren zijn na WOII, die zelf geen enkele oorlog gekend hebben en die gewend geraakt zijn aan een vreedzaam leven… weten wij wat ons te doen staat nu zich andere tijden aandienen?

     

    De meesten van ons hebben trouwens al veel langer hun twijfels en /weten al een hele tijd niet zeker meer waar hun commitment liggen en waaraan ze zich nog echt willen hechten. Dan horen we: ‘Vroeger hing er een touwtje uit de deur’. Vroeger hadden we nog vertrouwen in elkaar en daarmee op zijn minst enig zelfvertrouwen. Maar vroeger had je ook veel paternalisme en sociale controle; en vroeger is voorbij en we hebben niet zomaar een nieuw vertrouwen. Vandaag staan zowel ons persoonlijk leven als onze gemeenschapsvorm opnieuw op het spel. Sinds 25 jaar hou ik me bezig met levenskunst en dat is geen willekeurige en persoonlijke hobby. Laat ik het kort uitleggen.

     

    De afgelopen drie eeuwen, omstreeks vanaf de Verlichting, zijn de meeste hiërarchische gemeenschapsvormen en tradities in het westen gaandeweg verdwenen. Het proces van modernisering heeft geleid tot verregaande secularisering, individualisering en de opmars van markt, technologie en wetenschap. De jaren zestig van de vorige eeuw stonden vooral in het teken van emancipatie en onthechting. Zelfbeschikking werd de moraal: maak je los en zoek het zelf uit. Dat klonk goed en ik vond het zelf ook heerlijk om ‘mijn eigen gang’ te gaan. Maar vandaag loopt het neoliberalisme tegen zijn grenzen aan, want ons innerlijk leven staat onder grote druk. Wij moderne mensen zijn minder op zoek naar losmaking als wel naar nieuwe vormen van hechting. Daarbij hebben we twee problemen: 1. we vertrouwen niet zomaar op de nieuwe zelfbenoemde leiders. 2. We vertrouwen ook niet zomaar onszelf. De tragiek van het liberalisme is dat het ons niet geleerd heeft hoe we moeten omgaan met onze negatieve vrijheid (invloed en inmenging), en evenmin met onze positieve vrijheid: hoe zet ik de koers uit van mijn leven? Het gevolg laat zich raden: wij laatmoderne mensen voeren allemaal dezelfde queeste, de zoektocht naar het goede leven in verwarrende, laatmoderne tijden. Welke rol kan de filosofie daarbij spelen?

     

    Volgens een gangbare opvatting is filosofie vanaf dag 1 ‘praktische filosofie’ geweest, een leerproces met het oog op het verwerven van praktische wijsheid. De hele Grieks-Romeinse cultuur was diep doordrongen van het feit dat de mens een eindig, sterfelijk wezen is. Dit besef van eindigheid is vaak angstwekkend en ondraaglijk. Hoe kunnen we leren omgaan met de eindigheid? Hoe kunnen we goed leven? Hoe vinden we samen zin en heil? Socrates liep de markt op en riep de mensheid al op tot zelfkennis. Sindsdien kan de westerse filosofie worden opgevat als levenskunst, als de poging om telkens weer aan het eigen leven een eigen vorm te geven die past bij de tijdsgeest waarin men leeft. Telkens opnieuw gaat het daarbij om de persoonlijke vormgeving van de eigen manieren van denken, voelen en willen, te midden van andere mensen in een bepaalde tijdruimtelijke context.

     

    Op Kreta geef ik sinds een jaar of vijf toegankelijke lessen in levenskunst. Die gaan over ons menszijn, onze relaties, de tijd waarin we leven en de zin van ons leven. Ik baseer me daarbij uiteraard op mijn eigen concrete kennis van de westerse filosofie die ik de afgelopen veertig jaar heb opgedaan, maar ook van allerlei nieuwe, recente inzichten op het gebied van de levensfilosofie. Ik doe dat steeds tegen de achtergrond van de meest dominante maatschappelijke en culturele ontwikkelingen en de levensvragen die juist vandaag opkomen. U krijgt een levendig programma waarin alle onderdelen van praktische wijsheid in hun onderlinge samenhang behandeld worden: zelfkennis, onze emoties en verlangens, onze deugden en motivatie, onze relaties en visie op het goede leven. Bovendien vindt dit alles plaats op het prachtige eiland Kreta, de bakermat van de westerse beschaving, waar de mensheid voor het eerst tot zelfbewustzijn kwam. Het is als met een concert: de nabijheid met de echte uitvoering van de oorspronkelijke muziek bezorgt ons een onvervangbare ervaring. Als we hier samen filosoferen over onze diepste vragen van vandaag, kunnen we weer winnen aan zelfvertrouwen.

     

    Ik nodig u daartoe van harte uit! Joep Dohmen

     

    Een cursus praktische filosofie. Met wat en wie verbind ik mij op weg naar een zinvol leven?

    De afgelopen drie eeuwen, omstreeks vanaf de Verlichting, zijn de meeste hiërarchische gemeenschapsvormen en tradities in het westen gaandeweg verdwenen. Het proces van modernisering heeft geleid tot verregaande secularisering, individualisering en de opmars van markt, technologie en wetenschap. De jaren zestig van de vorige eeuw stonden vooral in het teken van emancipatie en onthechting. Maar het neoliberalisme loopt vandaag tegen zijn grenzen aan, want ons innerlijk leven staat onder grote druk. Moderne mensen zijn minder op zoek naar losmaking als wel naar nieuwe vormen van hechting: met wat en wie verbind ik mij op weg naar een zinvol leven?

    Joep Dohmen op Kreta

    Het valt niet mee te worden wie je bent.

    Albert Camus

     

    Deze cursus van Joep Dohmen heeft een nieuwe aanpak.

     

    Moderne Levenskunst beoogt om het moderne individu te ondersteunen bij deze zoektocht. Behalve de inhoud is ook de aanpak van deze cursus nieuw. Joep Dohmen laat zien dat de filosofie over ons moderne leven veel radicaler denkt dan modieuze zelfhulpboeken van allerlei aard. Deze cursus Moderne Levenskunst bevat drie lijnen:

    • verdieping
    • oefening
    • inspiratie.

    Verdieping

    De cursus laat zien dat de vormgeving van ons leven een holistisch ontwikkelingsproces is in een posttraditionele samenleving. Het gaat bij die vormgeving (Bildung) om jouw eigen manier van denken, voelen en willen, te midden van andere mensen in een bepaalde tijdruimtelijke context. Nieuwe topics in de cursus zijn de praktische levenswijsheid van Hannah Arendt; de omgang met emoties volgens Martha Nussbaum (Woede, 2016); het recente werk van Peter Bieri over respect en zelfrespect; het debat over het goede leven bij Etzioni.

    Oefening

    Naast de verdieping via het aanbieden van een aantal filosofische inzichten ligt de nadruk op het oefenen. Het gaat immers om praktische filosofie. Daarom zullen we regelmatig gaan oefenen in ‘de kunst van’. Concreet zal het gaan om reflectie (hermeneutiek), conversatie, welsprekendheid, (zelf)respect, omgaan met emoties, aandacht en loslaten, de oriëntatie op het goede.

    Inspiratie

    We laten ons inspireren door biografische verhalen, documentaires over concrete filosofen, toepasselijke speelfilms, kunstvormen zoals poëzie, muziek en schilderkunst, maar ook door de Kretenzische natuur en de keuken van Kreta.

    Bekijk de video met Joep Dohmen op Kreta in 2016

     

    In onderstaande video vertelt Joep Dohmen over zijn cursus van 2016 en zie je in wat voor sfeer de cursus verloopt.

    Voor wie is een cursus met Joep Dohmen geschikt en bedoeld?

     

    Deze cursus is bedoeld voor jong en oud. Voor zowel beginnende enthousiastelingen als voor gevorderden. Voor iedereen die graag een goed leven wil leiden met zichzelf en met anderen, die goed beseft dat dat allesbehalve makkelijk is en die wil weten wat de moderne filosofie hem of haar daarover kan leren. Ruim honderdvijftig jaar geleden zei Sören Kierkegaard: niemand durft ‘ik’ te zeggen. Vandaag zegt iedereen ik. In een bekende passage uit The life of Brian van Monty Python (1979) roept Brian vanaf het balkon tegen de massa: you’re all individuals. En de massa schreeuwt terug: Yes, we’re all individuals. Het ‘dikke ik’ is vandaag niet langer een grap. Moderne Levenskunst, zelf mee vorm geven aan je eigen leven, is zowel persoonlijk als maatschappelijk urgent, want zonder persoonlijke vormgeving riskeren we een samenleving van slachtoffers, narcisten en megalomane idioten. Welkom op Kreta!

    Moderne levenskunst

     

    Voorwoord

     

    De afgelopen twintig jaar heb ik samen met een aantal collegae filosofen systematisch de hoofdlijnen van een filosofische levenskunst uitgezet. Ik zie levenskunst als een concrete moraal van zelfverantwoordelijkheid, en in die zin als een vorm van morele educatie, een Bildungsmoraal. Deze moraal wil een modern antwoord geven op de klassieke vraag: hoe moet ik leven? Wat is vandaag de dag een zinvol leven in een goede samenleving? Vertaald naar de actualiteit: hoe kunnen laatmoderne mensen zich hun leven toe-eigenen, hun eigen levensstijl ontwikkelen en met elkaar een zinvol leven leiden? Levenskunst verwijst naar de poging om praktische wijsheid te ont­wik­kelen – denk aan Socrates’ opmer­king dat praktische levenswijsheid niet iets is dat zomaar van de ene mens in de ander kan worden overgegoten. Elk lid van de mensheid zal er zelf moeite voor moeten doen om zijn eigen praktische wijsheid te verwerven.

    Het woord ‘levenskunst’ is een letterlijke vertaling van het Latijnse ars vitae. Andere termen zijn: bestaansethiek, zelfbeheer, toe­wij­­ding aan jezelf, toe-eigening van jezelf, zelfstilering, zelfwerkzaamheid en, hoe kan het tegenwoordig ook anders: zelfmanagement. Ik gebruik over het algemeen de begrip­pen bestaansethiek, levenskunst en zelfzorg door elkaar. Uiteindelijk prefereer ik, in navolging van de Franse filosoof Michel Foucault en omwille van de duidelijkheid: (ethiek van de) zorg voor zichzelf, een omschrijving die teruggaat op het Latijnse cura sui. In navolging van Nietzsche, Michel Foucault en de existentialisten pleit ik voor levenskunst als publieke moraal. Deze moraal luidt kort en bondig: doe aan zelfzorg. Het persoonlijke leven dat wij vorm moeten geven, speelt zich af in een maatschappelijke context en daarom kan de vorming van een eigen levensstijl nooit een naar binnen gekeerde of uitsluitend zelfgerichte onderneming zijn. De levenskunst die ik voorsta is dus nadrukkelijk een publieke moraal, en de zelfontplooiing die erin wordt nagestreefd is sociale zelfontplooiing, te midden van en met het oog op anderen!

     

    Moderne Levenskunst heeft drie bronnen: verdieping, oefenen en inspiratie.

    Verdieping. De cursus laat zien dat de vormgeving van ons leven een holistisch ontwikkelingsproces is in een posttraditionele samenleving. Het gaat bij die vormgeving (Bildung) om jouw eigen manier van denken, voelen en willen, te midden van andere mensen in een bepaalde tijdruimtelijke context. De topics van de week zijn achtereenvolgens zelfkennis (ma), motivatie (di), welsprekendheid (wo), temporaliteit (do), passiviteit/loslaten (do) en de zin het leven (vr).

    Oefening. Naast de verdieping via het aanbieden van een aantal filosofische inzichten ligt de nadruk op het oefenen. Het gaat immers om praktische filosofie. Daarom zullen we regelmatig gaan oefenen in ‘de kunst van’. Concreet zal het gaan om reflectie en narrativiteit, de hermeneutiek van de wil, welsprekendheid, omgaan met tijd, aandacht, wachten en loslaten, de oriëntatie op het goede.

    Inspiratie. We laten ons inspireren door biografische verhalen, documentaires over concrete filosofen, toepasselijke speelfilms, kunstvormen zoals poëzie, muziek en schilderkunst, maar ook door de Kretensische natuur en de keuken van Kreta.

    Deze cursus is bedoeld voor iedereen die graag een goed leven wil leiden met zichzelf en met anderen, die goed beseft dat dat allesbehalve makkelijk is en die wil weten wat de moderne filosofie hem of haar daarover kan leren. Moderne Levens­kunst, zelf mee vorm geven aan je eigen leven, is zowel persoonlijk als maatschappelijk urgent, want zonder persoonlijke vormgeving riskeren we een samen­leving van slachtoffers, narcisten en megalomane idioten. Tot slot: het doornemen van de aangegeven literatuur wordt sterk aanbevolen.

    Welkom op Kreta! Joep Dohmen, zomer 2017

     

    PROGRAMMA VAN DE CURSUS

    Zondag

    16.00 uur: ontvangst, rondgang door de school, uiteenzetting over Kreta, voorstelronde. Aansluitend diner.

     

    Maandag: INLEIDING IN DE MODERNE LEVENSKUNST

    9.00 – 13.00 Toelichting programma en eerste uitwerking.

    Levenskunst is een centraal onderdeel van de praktische filosofie. In onze moderne tijd is levenskunst - de poging om een eigen vorm te geven aan je leven - een belangrijk onderdeel van ieders leven. Op de eerste dag worden thema (moderne levenskunst) en context (tijdsgeest, mensbeeld, oorsprong) afgebakend. In de ochtend wordt duidelijk waar we het deze week over gaan hebben en hoe we het van dag tot dag aanpakken. De middag is gewijd aan het samen lezen en becommentariëren van twee verschillende teksten over levenskunst. Na een korte inleiding over narrativiteit kijken we s’ avonds naar een passende film.

    Hoorcollege 9.00- 10.00: de actuele maatschappelijke context van de levenskunst

    Hoorcollege 10.30-11.45: het moderne mensbeeld in de filosofie; kleine geschiedenis van de levenskunst; inleiding in de filosofie van de levenskunst met de meest recente ontwikkelingen (Bildung, leiderschap, ouder worden)

    Groepsgesprek over levenskunst 12.00 -13.00 uur

    Lunch

    14.30 – 16.30 Werkcollege met opdracht: twee visies op levenskunst.

    17.00 – 17.45 College over narrativiteit: levenskunst en narratieve zelfkennis

    18.30 diner / toepasselijke speelfilm

    Aanbevolen literatuur

    Voor levenskunst, uit het boek Over levenskunst. De grote filosofen over het goede leven: de Inleiding van Joep Dohmen (11-30); verder de teksten van Kamlah, 312-317; Hadot 326-339; Foucault, 339-355; Manschot 399 – 407.

    Voor de werkgroep, uit het boek Over levenskunst: Nietzsche, Menselijk al te menselijk (283-288); uit de reader, Margaret Walker: Uit het gelid. Alternatieven voor het leven als een carrière.

    Voor narrativiteit: De methodiek van Dan McAdams (een samenvatting)

     

    Dinsdag: VITA ACTIVA of DE KOERS VAN JE LEVEN

    Vandaag gaat het over persoonlijke ontwikkeling (Bildung) en een kernaspect daarvan: motivatie ofwel willen (de rol van de wil). In de filosofie van de levenskunst is het belangrijk om na te denken over de richting van de menselijke ‘levensloop’. De reismetafoor levert daarvoor goede diensten: wat betekent het leven als reis? Reisleider is vandaag Peter Bieri, die schreef over motivatie en Bildung maar ook, onder het pseudoniem Pascal Mercier, Nachttrein naar Lissabon.

    9.00- 10.30 Hoorcollege over het leven als reis en de rol van motivatie (willen).

    10.30-11.00 pauze

    11.00-12.45 Werkcollege met opdracht. Actuele visies over Bildung (levenskunst voor jongeren).

    12.45 Excursie naar Katharo (lunch op locatie). Dialoog en plenaire uitwisseling: wat betekent persoonlijke ontwikkeling voor jou? Waarvan en van wie heb je wat geleerd?

    16.00 Terugkeer naar Kritsa

    Aanbevolen literatuur:

    Over persoonlijke ontwikkeling en motivatie: uit het boek Over levenskunst Peter Bieri, De toe-eigening van de wil (429-434); uit de reader: Joep Dohmen, Hoe kunnen wij goed ouder worden?

    Over Bildung, uit de reader: Joep Dohmen, Over de noodzaak van Bildung in het onderwijs; Peter Bieri: Hoe zou het zijn om ontwikkeld (gebildet) te zijn?

    Voor het gesprek op Katharo, uit de reader: de teksten van Marcus Aurelius Boek 1. 1-6; Joep Dohmen, Aardbeien

     

    Woensdag: MYTHE EN LOGOS (het verhaal en/in de filosofie)

    9.00-10.30 Naar de naburige oude stad LATO (belangrijke opgraving). Verhaal over de oorsprong van de filosofie in Griekenland. Twee Griekse helden, twee lotgevallen, twee levensbeschouwingen: het mythische en het logische denken. Improvisatie over de homerische held Odysseus en de held van de westerse filosofie, Socrates. Narratieve zelfkennis revisited.

    11.30-13.30 De kunst van de welsprekendheid. (Werk)college over klassieke en moderne retorica, met filmische voorbeelden: Kennedy, Martin Luther King, Reagan, en aansluitend tekstbespreking. De deelnemers krijgen een praktische instructie voor het leren spreken in het openbaar, hoe een korte (tafel)rede te houden (donderdagavond).

    Middag vrij

    18.00 – 21.00 Diner pensant et cinematografique.

    We kijken, met gepaste onderbrekingen, samen naar een toepasselijke film over reizen.

    Aanbevolen literatuur

    Uit de reader, Jaap de Jong: Spreken als Max Havelaar (44/58); Hans Hoeken, Het oordeel van de onderbuik (27-31); Lars Duursma, 7 tips om te spreken als Obama (299- 319).

     

    Donderdag: TIJD VAN LEVEN & HET BELANG VAN PASSIVITEIT

    Vandaag twee volgende kernthema’s uit de levenskunst: omgaan met (de vele vormen van ) tijd en (de vele vormen van) passiviteit.

    9.00- 10.30 uur Voordracht over tijd; aansluitend commentaar

    In de ochtend een lezing over de typische rol die tijd speelt in het mensenleven: de vele gezichten van de tijd; de temporele levensboog van de mens; en het leren leven in vloeibare tijden.

    Pauze

    11.00-13.00 Passiviteit (‘oosterse levenskunst’).

    Menswording, jezelf vormen is niet alleen een zaak van oriëntatie en actief leven, maar ook van passiviteit, ondergaan van en omgaan met lotgevallen, loslaten, mindfulness. Na een korte inleiding, werkcollege over houdingen van passiviteit.

    Aanbevolen literatuur voor vandaag:

    Uit het boek Over levenskunst. De grote filosofen over het goede leven (Joep Dohmen): Epictetus, Wat wel en niet in je macht ligt; Nussbaum, De kwetsbaarheid van het goede; Paul van Tongeren, Leven als kunst

    Uit de reader: Jeroen Hopster: Loslaten als levenskunst; School of life, Loslaten. De kalme geest van Lao Tsu; Michael Puett en Christine Gross-Loh: De alsof wereld (Confucius uit De weg, 49-74).

    13.30 Vertrek naar de badplaats Mochloss.

    Aldaar vrij

    17.00 - 1800 KRONIEK. De deelnemers houden ieder, in een Hopper-achtige enscenering in Mochloss, een korte tafelrede over enkele belangwekkende ervaringen en leermomenten uit hun eigen levensloop. Aansluitend diner aan zee.

     

     

    Vrijdag: DE ZIN VAN HET LEVEN (subject en horizon)

    Het slotthema gaat over de vraag: hoe vinden wij zin in ons leven? Het eerste deel is weer hoorcollege, na de pauze werkgroep.

    Vanaf de negentiende eeuw hebben vooral de existentialisten de vraag naar de zin van het leven aan de orde gesteld: Nietzsche met zijn uitspraak ‘God is dood’, en Kierkegaard met zijn stelling: ‘Niemand durft ik te zeggen’. In de twintigste eeuw hebben Heidegger, Sartre, De Beauvoir en Charles Taylor dit pathos van de moderne mens in hun filosofie ieder op eigen wijze aan de orde gesteld. Zowel individu als horizon blijken van belang.

    9.00-11.00 Hoorcollege met aansluitend korte documentaire en reactie.

    Pauze.

    11.30-12.30: Zou ik (de afgelopen tien jaar van) mijn leven willen overdoen? Werkcollege nav. de tekst van Neiman

    Slotreferaat tot 13.00: De kunst van het sterven.

    Aanbevolen literatuur:

    Uit het boek Over levenskunst. De grote filosofen over het goede leven (Joep Dohmen): Kierkegaard, Het evenwicht; Simone de Beauvoir, Pleidooi voor een moraal der dubbelzinnigheid.

    Uit de reader: Nietzsche, De dolle mens; Susan Neiman: Waarom zou je volwassen worden? (190-195)

     

    Na de lunch: afscheidsrituelen

    16.00-17.15. Passende film

    19.30 Afsluitend diner en afscheid

     

    NOTA BENE: lezing van de opgegeven literatuur is uiteraard niet verplicht, maar wordt van harte aanbevolen.

     

    All Posts
    ×