• Moderne Bildung. Hoe jongeren hun leven vorm kunnen geven

     

     

    In dit vlammende essay verdedigt Joep Dohmen vanuit een filosofisch standpunt het belang van moderne Bildung. Hij actualiseert het klassieke Bildungs­humanisme van Rousseau, Kant, Von Humboldt en Nietzsche. Bildung wordt door hem opgevat als begeleide zelfvorming. Na een tijdperk van emancipatie staat vandaag de identiteits­problematiek centraal: wie ben ik en wat wil ik met mijn leven? Dohmen acht het juist in een neo-liberaal tijdsgewricht van groot belang dat jongeren hun persoonsvorming en moreel actorschap zelf ter hand nemen. Daarbij gaat hij in debat met antihumanisten, bzb’s (burgerschapdenkers zonder bildung), conservatieven en aanhangers van mindfulness. Hij onderzoekt achtereenvolgens de leefwereld van jongeren, de moderne identiteitscrisis, de risico’s van medicalisering dan wel psychologisering, en de invloed van de moderne media op jongeren. Tegen deze achtergrond is het volgens hem dringend noodzakelijk om jongeren hulpbronnen te verschaffen en hen meer weerbaar te maken. Het huidige onderwijs staat zelf ook onder grote spanning: onder een hartstochtelijk idealisme schuilen vaak conceptuele onmacht en veel handelings­verlegenheid. De filosofie kan hier uitkomst brengen: vanaf Plato tot en met Sloterdijk is de filosofie altijd betrokken geweest op brede vorming. In het voetspoor van de late Foucault, Bieri, Neiman en Nussbaum ontwikkelt Dohmen een integraal concept van begeleide zelfvorming. Daarin staan het ontwikkelen van een eigen oordeelsvermogen (autonomie), besef van de eigen speelruimte, motivatie, empathie met anderen en omgaan met kwetsbaarheid centraal. Van doorslaggevend belang is de rol van ouders, docenten en schoolleiders. Ze moeten stuk voor stuk een goed verhaal hebben, want alleen ‘wie een waarom heeft om voor te leven, is opgewassen tegen elk hoe.’ (Nietzsche)

     

    Het boek verschijnt in de winter 2017 bij uitgeverij Ambo| Anthos. Het kost ca.

    € 14,99 en heeft ca. 150 blz. Reserveren kan: http://www.amboanthos.nl/boek/moderne-bildung/

     

     

     

     

  • Waarom levenskunst vandaag
    voor iedereen zo belangrijk is

    Joep Dohmen - 02, 08, 2017

    In deze verwarrende dagen van 2017 denk ik regelmatig aan het gezegde van de grote schrijver en dichter Jorg Luis Borges: “de tijden zijn nooit goed geweest.” Dat is Argentijnse scepsis om ons eraan te herinneren dat er altijd weer donkere dagen in de geschiedenis van de mensheid zullen komen en dat je daar dan klaar voor moet zijn. Wat we dan nodig hebben is levenskunst! Het is bijvoorbeeld geen toeval dat de levenskunst van de stoïcijnen opkomt telkens als er weer grote onzekerheid is en er rampen en oorlogen dreigen. ‘Weet wat in je macht staat en wat niet”. Als je dat weet, weet je volgens de stoïcijn onmiddellijk wat je te doen staat. Toen Nero langskwam wist Seneca genoeg en sneed zich meteen de aderen door.

    Maar weten wij West-Europeanen die geboren zijn na WOII, die zelf geen enkele oorlog gekend hebben en die gewend geraakt zijn aan een vreedzaam leven… weten wij wat ons te doen staat nu zich andere tijden aandienen? De meesten van ons hebben trouwens al veel langer hun twijfels en /weten al een hele tijd niet zeker meer waar hun commitment liggen en waaraan ze zich nog echt willen hechten. Dan horen we: ‘Vroeger hing er een touwtje uit de deur’. Vroeger hadden we nog vertrouwen in elkaar en daarmee op zijn minst enig zelfvertrouwen. Maar vroeger had je ook veel paternalisme en sociale controle; en vroeger is voorbij en we hebben niet zomaar een nieuw vertrouwen. Vandaag staan zowel ons persoonlijk leven als onze gemeenschapsvorm opnieuw op het spel.

    Sinds 25 jaar hou ik me bezig met levenskunst en dat is geen willekeurige en persoonlijke hobby. Laat ik het kort uitleggen. De afgelopen drie eeuwen, omstreeks vanaf de Verlichting, zijn de meeste hiërarchische gemeenschaps­vormen en tradities in het westen gaandeweg verdwenen. Het proces van modernisering heeft geleid tot verregaande secularisering, individualisering en de opmars van markt, technologie en wetenschap. De jaren zestig van de vorige eeuw stonden vooral in het teken van emancipatie en onthechting. Zelfbeschikking werd de moraal: maak je los en zoek het zelf uit. Dat klonk goed en ik vond het zelf ook heerlijk om ‘mijn eigen gang’ te gaan. Maar vandaag loopt het neoliberalisme tegen zijn grenzen aan, want ons innerlijk leven staat onder grote druk. Wij moderne mensen zijn minder op zoek naar losmaking als wel naar nieuwe vormen van hechting. Daarbij hebben we twee problemen: 1. we vertrouwen niet zomaar op de nieuwe zelfbenoemde leiders. 2. We vertrouwen ook niet zomaar onszelf. De tragiek van het liberalisme is dat het ons niet geleerd heeft hoe we moeten omgaan met onze negatieve vrijheid (invloed en inmenging), en evenmin met onze positieve vrijheid: hoe zet ik de koers uit van mijn leven? Het gevolg laat zich raden: wij laatmoderne mensen voeren allemaal dezelfde queeste, de zoektocht naar het goede leven in verwarrende, laatmoderne tijden.

    Welke rol kan de filosofie daarbij spelen? Volgens een gangbare opvatting is filosofie vanaf dag 1 ‘praktische filosofie’ geweest, een leerproces met het oog op het verwerven van praktische wijsheid. De hele Grieks-Romeinse cultuur was diep doordrongen van het feit dat de mens een eindig, sterfelijk wezen is. Dit besef van eindigheid is vaak angstwekkend en ondraaglijk. Hoe kunnen we leren omgaan met de eindigheid? Hoe kunnen we goed leven? Hoe vinden we samen zin en heil? Socrates liep de markt op en riep de mensheid al op tot zelfkennis. Sindsdien kan de westerse filosofie worden opgevat als levenskunst, als de poging om telkens weer aan het eigen leven een eigen vorm te geven die past bij de tijdsgeest waarin men leeft. Telkens opnieuw gaat het daarbij om de persoonlijke vormgeving van de eigen manieren van denken, voelen en willen, te midden van andere mensen in een bepaalde tijdruimtelijke context.

    Op Kreta geef ik sinds een jaar of vijf toegankelijke lessen in levenskunst. Die gaan over ons menszijn, onze relaties, de tijd waarin we leven en de zin van ons leven. Ik baseer me daarbij uiteraard op mijn eigen concrete kennis van de westerse filosofie die ik de afgelopen veertig jaar heb opgedaan, maar ook van allerlei nieuwe, recente inzichten op het gebied van de levensfilosofie. Ik doe dat steeds tegen de achtergrond van de meest dominante maatschappelijke en culturele ontwikke­lingen en de levensvragen die juist vandaag opkomen. U krijgt een levendig programma waarin alle onderdelen van praktische wijsheid in hun onderlinge samenhang behandeld worden: zelfkennis, onze emoties en verlangens, onze deugden en motivatie, onze relaties en visie op het goede leven. Bovendien vindt dit alles plaats op het prachtige eiland Kreta, de bakermat van de westerse beschaving, waar de mensheid voor het eerst tot zelfbewustzijn kwam. Het is als met een concert: de nabijheid met de echte uitvoering van de oorspronkelijke muziek bezorgt ons een onvervangbare ervaring. Als we hier samen filosoferen over onze diepste vragen van vandaag, kunnen we weer winnen aan zelfvertrouwen. Ik nodig u daartoe van harte uit!

     

  • Stop het narcisme, doe aan Bildung.

    By Joep Dohmen - 11/22/2016

    Brede vorming, in het Duits Bildung genoemd, is gericht op praktische wijsheid.

    Zonder Bildung in het onderwijs wordt de westerse samenleving er een van

    zelfgenoegzame hedonisten, schrijft filosoof Joep Dohmen.

     

    Er klinkt een nieuwe melodie door onderwijsland. Sinds enkele jaren zijn overal, van basis- tot hoger onderwijs, kleine en grotere groepen mensen actief bezig met het thema Bildung. In 2012 presenteerde René Gude, de vorige denker des vaderlands, samen met de filosoof Peter Sloterdijk En denken! Bildung voor leraren op de Internationale School voor Wijsbegeerte. In dit manifest pleit hij samen met collegae uit de filosofie en de onderwijswereld voor een nieuwe visie op brede vorming, waarbij persoonlijke vrijheid en discipline(ring) elkaar in evenwicht houden. Sindsdien zijn er tal van publicaties over Bildung verschenen en in 2015 werd De Bildung Academie opgericht. Sinds 2016 verschijnt er zelfs jaarlijks een Bildungskalender, waarop 365 leerkrachten met hart voor Bildung hun visie over de vorming van jonge mensen verwoorden . Deze nieuwe Bildungsbeweging verzet zich tegen een voornamelijk instrumentele visie op onderwijs ten bate van economische doelstellingen. Onderwijsinstellingen beperkten zich de afgelopen decennia steeds meer tot het aanleren van vaardigheden en technieken. Scholen worden hoe langer hoe meer bedrijven die met elkaar concurreren om excellence. Leerlingen zijn ‘klanten’ die via smalle vorming en met behulp van scherpe toetsingsprogramma’s controleer- en meetbaar opgeleid worden tot kansrijke spelers op de arbeidsmarkt. De fundamentele vraag ‘waartoe dient ons onderwijs?’ dreigt uit beeld te raken. Vandaar die gezamenlijke zoektocht naar brede vorming. Er is nog meer. De afgelopen decennia is de westerse cultuur in een nieuwe fase van de posttraditionele samenleving terechtgekomen waarin de invloed van traditie, religie en traditionele moraal is teruggedrongen door de opkomst van de markt, van wetenschap en techniek, en de enorme invloed van de media. De neoliberale samenleving met haar moraal van zelfbeschikking (vrijheidblijheid) dwingt mensen tot zelforganisatie. Om de ratrace vol te houden, moet elk individu elke dag nieuwe ideeën ontwikkelen, sneller en creatiever dan de ander zijn. Individuen worden de jongleurs van hun eigen identiteit. Er is geen vanzelfsprekende verbinding meer met traditionele hulpbronnen. Jongeren die niet tegen de vrijheid zijn opgewassen, riskeren een biografische ineenstorting.

    Wat vermag Bildung hier? Sinds de moderne tijd en het werk van Montaigne en Descartes is de premoderne opvatting verlaten dat de mens geschapen wordt naar het beeld van God, of dat hij moet leven in overeenstemming met de natuur. De kosmos, de natuur of God worden niet langer als maatgevend beschouwd en staan niet langer model voor de ontwikkeling van de mens. Vanaf de moderne filosofie komt de mens zelf centraal te staan. Humanisme betekent dat de mens door actief te kennen orde schept in het universum, in de samenleving en in zijn eigen leven. De radicale consequentie hiervan is dat je als je eenmaal geboren bent, niet vanzelf mens wordt, maar dat je daarvoor een ontwikkeling moet doormaken. Ieder mens kan zichzelf bilden, dat wil zeggen vormen en verbeteren. Elk mens is vervolmaakbaar, niet naar een transcendente maat, maar door zijn eigen rede, gevoel en wil. De grootste Verlichtingsdenker Immanuel Kant ontwikkelde hiervoor een breed Bildungsprogramma: disciplinering, cultivering, civilisering en moralisering. Hij stelde met grote nadruk dat morele vorming vóór intellectuele vorming gaat. Morele opvoeding is leren om uit vrije wil het goede te doen, omwille van het goede zelf. Samen met Von Humboldt staat hij aan de basis van het moderne Bildungsprogramma. De huidige Bildungsbeweging is schatplichtig aan dit Verlichtings-humanisme, en zoekt een eigentijdse koers in een complexe en globaliserende, laatmoderne samenleving. Tweehonderd jaar later ligt de nadruk evenzeer op het ontwikkelen van innerlijke vrijheid als op het ontwikkelen van empathie en het aangaan van verbindingen, zoals bijvoorbeeld Martha Nussbaum in haar Human Development-theorie goed laat zien. Voor ouders en leerkrachten komt Bildung vandaag neer op ‘begeleide zelfvorming’, het empoweren van het morele actorschap van jonge mensen. Bildung is een geïntegreerd programma dat gericht is op praktische wijsheid. De belangrijkste stap is het besef van de jongere: dit is mijn leven, ik moet het zelf begrijpen en vormgeven. Vervolgens moet de jongere zijn geest ontwikkelen, niet papegaaien maar zelf nadenken, oordelen, een goed verhaal maken. Hij moet veel oefenen, zichzelf inspannen, moeite doen, tegenslag overwinnen. Motivatie is de basis, hoe kan ik focussen en goede keuzes maken. Empathie is belangrijk, wat beteken ik voor anderen en zij voor mij? Jongeren moeten deze stappen zelf zetten, ouders en leerkrachten kunnen elke stap met aandacht volge n . Eigentijdse Bildung heeft maatschappelijk urgentie. Zonder begeleide zelfvorming riskeren we een samenleving van zelfgenoegzame hedonisten, narcisten en slachtoffers.

    All Posts
    ×